Sorumluluğu soyut bir “insan türüne” yükleyen tanıma yöneltilen eleştiriler ve alternatif kavramlar.
Antroposen kavramı, krizin sorumluluğunu soyut ve yekpare bir “insan türüne” yüklediği gerekçesiyle sosyal bilimler ve çevreci beşerî bilimler tarafından eleştirildi. Herkes aynı ölçüde mi sorumlu? Bir Bangladeşli çiftçi ile bir petrol şirketinin yöneticisi aynı “anthropos” mu? Bu sorular alternatif kavramlar doğurdu:
Kapitalosen (Sermaye Çağı)
Tarihçi Jason W. Moore ve insan ekolojisi araştırmacısı Andreas Malm’la özdeşleşen bu yaklaşım, ekolojik krizin kökeninde soyut insan doğasının değil; doğayı ve emeği “ucuz” kaynak olarak metalaştıran kapitalist üretim tarzının ve kâr odaklılığın yattığını savunur. Malm’ın Fosil Sermaye (2016) kitabı, buhar gücüne geçişin teknik verimlilikten çok emek üzerinde denetim kurma ihtiyacıyla açıklanabileceğini öne sürer.
Plantasyonosen
Donna Haraway, Anna Tsing ve diğer kuramcıların kullandığı bu kavram, sömürgecilik, ırkçılık, köle ticareti ve monokültür endüstriyel tarım sisteminin — yani plantasyon modelinin — insanları, bitkileri ve toprağı yerinden ederek yarattığı yıkımı vurgular.
Siyah Antroposen ve “Beyaz Jeoloji”
Coğrafyacı Kathryn Yusoff, A Billion Black Anthropocenes or None (2018) adlı çalışmasında Avrupa sömürgeciliğinin hem bedenleri hem de coğrafyaları maden ve mineral kaynaklarına indirgeyen bir “beyaz jeoloji” ürettiğini; Antroposen anlatısının bu tarihi görünmez kıldığını savunur.
İklim adaleti ve çevre adaletsizliği
Emisyonlarda payı en düşük olan Küresel Güney ve yoksul toplumlar, iklim krizinin ve toksik atıkların en ağır bedelini ödüyor. 1984’te Hindistan’ın Bhopal kentindeki Union Carbide tesisinden sızan gaz binlerce kişinin ölümüne yol açtı. Veri Atlası’nda “Tarihsel CO₂” ile “Kişi başı CO₂” göstergelerini karşılaştırmak bu eşitsizliği somut olarak gösterir.

Tartışma sorusu
Bu kavramlar Antroposen’in yerine mi geçmeli, yoksa onu tamamlayan mercekler mi? Köşe yazılarımızda farklı bakışları bir araya getiriyoruz.