İçeriğe geç
18 Kasım 2026, Çarşamba COP31 Antalya sürüyor · 10. gün CO₂: 424,6 ppm (2024, NOAA) · Isınma: +1,55 °C (2024, WMO)

Antroposen

Antroposen Sözlüğü

NASA Earth Observatory · Public domain

Altın çividen yeşil aklamaya: çağın temel kavramları.

Antroposen

İnsanın Yer sistemini biçimlendiren başat kuvvet hâline geldiği çağ için önerilen ad. Resmî jeolojik zaman ölçeğinde yer almaz (2024), ancak disiplinler arası bir kavram olarak yaygındır.

Holosen

Yaklaşık 11.700 yıl önce son buzul döneminin bitişiyle başlayan ve resmî olarak hâlâ içinde bulunduğumuz jeolojik dönem.

Altın çivi (GSSP)

Jeolojik bir zaman biriminin başlangıcını işaretleyen, kayaç ya da tortul katmandaki küresel referans noktası. Antroposen için Crawford Gölü (Kanada) önerilmişti.

Büyük Hızlanma

1950 sonrasında nüfus, enerji, su kullanımı, gübre, ulaşım ve iletişim gibi sosyo-ekonomik göstergeler ile sera gazları, okyanus asitlenmesi gibi Yer sistemi göstergelerinin eş zamanlı ve üstel artışı (Steffen vd.).

Orbis çivisi

Amerika’nın sömürgeleştirilmesi sonrası nüfus çöküşüne bağlanan, buz çekirdeklerinde 1610 civarında görülen CO₂ düşüşü (Lewis ve Maslin, 2015).

Teknofosil

Plastik, beton, alüminyum gibi insan yapımı nesnelerin geleceğin jeolojik katmanlarında bırakacağı kalıntılar.

Antropojenik kütle

İnsan yapımı ve kullanımda olan nesnelerin toplam kütlesi; 2020 civarında yaklaşık 1,1 teraton ile tüm canlıların biyokütlesini geçti.

Gezegen sınırları

İklim değişikliği, biyosfer bütünlüğü, arazi kullanımı, tatlı su, biyojeokimyasal döngüler, okyanus asitlenmesi, aerosoller, ozon ve yeni maddeler için tanımlanan dokuz güvenli işletme alanı.

Kapitalosen

Ekolojik krizin kaynağını soyut insanlıkta değil kapitalist üretim ilişkilerinde arayan kavram (J. W. Moore, A. Malm).

Plantasyonosen

Sömürgecilik, köle emeği ve monokültür tarımın birleşiminden doğan plantasyon düzeninin ekolojik mirasını vurgulayan kavram (D. Haraway, A. Tsing).

Beyaz jeoloji

Kathryn Yusoff’un, sömürgeciliğin bedenleri ve toprakları madenlere indirgeyen bilgi düzenini adlandırdığı kavram.

Fitosen

Bitkileri ve fotosentetik canlıları ekosistemin kurucu öznesi olarak öne çıkaran, insan-merkezciliği eleştiren yaklaşım (Prof. Dr. Mustafa Yavuz).

Mavi Beşerî Bilimler

Okyanus, deniz ve tatlı su ile kültür arasındaki ilişkileri inceleyen disiplinler arası alan.

Küçülme (de-growth)

Ekonomik büyümeyi hedef olmaktan çıkarıp üretim ve tüketimi ekolojik sınırlar içinde, adil biçimde azaltmayı öneren yaklaşım.

Yeşil aklama (greenwashing)

Bir kurumun ürün ya da faaliyetlerini gerçekte olduğundan daha çevreci gösteren yanıltıcı iletişim.

İklim adaleti

İklim krizinin nedenlerinde ve sonuçlarında ülkeler, sınıflar, kuşaklar ve cinsiyetler arasındaki eşitsizlikleri merkeze alan yaklaşım.

Kayıp ve Zarar Fonu

İklim değişikliğinin kaçınılmaz etkilerinden en çok zarar gören ülkelere destek için COP27’de kurulması kararlaştırılan, COP28’de işler hâle getirilen fon.

Ulusal Katkı Beyanı (NDC)

Paris Anlaşması kapsamında her ülkenin beş yılda bir sunduğu emisyon azaltım ve uyum taahhütleri.

COP (Taraflar Konferansı)

BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’ne taraf ülkelerin yıllık zirvesi. COP31, 2026’da Antalya’da toplanıyor.

Müsilaj

Deniz suyu sıcaklığının artması ve aşırı besin yükü (evsel/sanayi atıkları) ile fitoplanktonların ürettiği yapışkan, jelatinimsi madde; 2021’de Marmara’yı kapladı.

Mikro ve nanoplastik

5 mm’den küçük (nanoplastikte 1 mikrometreden küçük) plastik parçacıklar; su, hava, gıda ve insan dokularında saptanmıştır.

Yaşayan Gezegen Endeksi

İzlenen omurgalı popülasyonlarındaki ortalama değişimi ölçen endeks; 1970–2020 arasında ortalama %73 düşüş göstermiştir.