İçeriğe geç
18 Kasım 2026, Çarşamba COP31 Antalya sürüyor · 10. gün CO₂: 424,6 ppm (2024, NOAA) · Isınma: +1,55 °C (2024, WMO)

Bölüm 01 / 06

Antroposen nedir?

Harrison Schmitt / Apollo 17 · Public domain

İnsanın gezegeni biçimlendiren başat bir jeolojik kuvvete dönüştüğü çağın adı, kökeni ve bilimsel tartışması.

Antroposen (İnsan Çağı), insan faaliyetlerinin atmosferik, jeolojik, hidrolojik ve ekolojik sistemlerde kalıcı ve büyük ölçüde geri döndürülemez izler bıraktığı; insanın doğayı biçimlendiren başat bir kuvvete dönüştüğü dönemi adlandırmak için önerilen kavramdır.

Kavramın doğuşu

Terim ilk olarak 1980’lerde limnobiyolog (göl ve tatlı su bilimci) Eugene F. Stoermer tarafından kullanıldı. 2000 yılında Nobel ödüllü atmosfer kimyacısı Paul J. Crutzen ile birlikte IGBP bülteninde yayımladıkları kısa yazıyla literatüre girdi; Crutzen 2002’de Nature dergisindeki “Geology of Mankind” (İnsanlığın Jeolojisi) makalesiyle kavramı geniş kitlelere taşıdı.

Adı ne anlama geliyor?

Sözcük, Yunanca ánthrōpos (insan) ile jeolojik çağ adlarında kullanılan -sen (Yunanca kainós: yeni) ekinin birleşimidir. Holosen (“tamamen yeni”), Pleistosen (“en yeni”) gibi adlandırmaların devamı olarak “insanın yeni çağı” anlamını taşır.

Apollo 17’den çekilen Mavi Bilye fotoğrafı
“Mavi Bilye”: Apollo 17 mürettebatının 1972’de çektiği, gezegenin bütünlüğünü ilk kez tek karede gösteren fotoğraf. Görsel: Harrison Schmitt / Apollo 17 · Public domain, Wikimedia Commons.

Resmî bir jeolojik çağ mı?

Uluslararası Stratigrafi Komisyonu bünyesindeki Antroposen Çalışma Grubu (AWG), 15 yıllık çalışmanın ardından Antroposen’in 1950’lerin başında başlayan bir “dönem” (epoch) olarak resmîleştirilmesini önerdi. Önerilen “altın çivi” (küresel sınır stratotipi), Kanada’daki Crawford Gölü tortullarında hidrojen bombası denemelerinden kalan plütonyum katmanıydı.

Ancak Mart 2024’te Kuvaterner Stratigrafisi Alt Komisyonu öneriyi reddetti; Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği (IUGS) de kararı onayladı. Böylece Antroposen bugün resmî jeolojik zaman ölçeğinde yer almıyor. IUGS, kararın insanın Yer sistemine etkisini yok saymadığını, kavramın yerbilimlerinde ve diğer disiplinlerde “paha biçilmez bir tanımlayıcı” olarak kullanılmaya devam edeceğini vurguladı.

Neden önemli?

Antroposen yalnızca bir jeoloji tartışması değil; iklim politikasından felsefeye, sanattan hukuka kadar “insan ile doğa” ayrımının artık eskisi gibi düşünülemeyeceğini anlatan ortak bir dil sunuyor. Bu portaldaki bölümler, kavramı farklı paydaşlar için bu geniş çerçevede ele alıyor.